Hatırlar mısınız bilmem, bir zamanlar sokaklar yalnızca yürünen yollar değildi; hepimizin ortak avlusuydu, çocuk seslerinin göğe karıştığı şenlik yerleriydi. Kapılar sürmesiz, pencereler demirsizdi. Komşunun tenceresinde kaynayan tarhananın kokusu, tavan arasından sızan sabah güneşi gibi evimizin içine kadar sinerdi. Şehirler bizimle birlikte nefes alırdı; evler toprağa küsmez, taşlar birbirinin gölgesini boğmazdı.Peki, ne oldu da bu toprak, bu şehir ve en çok da biz bu kadar daraldık? Biz ne zaman içimizdeki o sıcaklığı yitirip betonlaştık?
*
Bu sorunun cevabı tek bir takvim yaprağında saklı değil; sadece müteahhitlerin vurduğu ilk kazmayla da başlamadı her şey. Bu, köklerimizin topraktan yavaş yavaş kopup gri bir asfalta prangalandığı, içimizi sızlatan çok katmanlı bir eksilme hikâyesi.
İnsanoğlu topraktan ve çamurdan yoğrulmuştur; yani toprağın öz evladıdır. Kadim anlatılarda Toprak Ana —Kybele, Gaia— bereketin, şifanın ve sığınmanın ta kendisidir. Kutsaldır, incitilmez, hoyratça kazılmaz; aksine diz çökülüp hürmetle öpülür. Biz ne zaman betonlaştık biliyor musunuz? Toprak Ana’nın şefkatli kucağından kalkıp kendi ellerimizle döktüğümüz soğuk, gri lavların üzerine taht kurduğumuz gün. Şehri yüksek duvarlarla, şifreli kapılarla çevirdiğimizde aslında toprağa duyduğumuz o eski vefayı gömdük. Toprağın kulağına fısıldanan duaların yerini, demir yığınlarının arasına sıkışmış ruhsuz bir uğultuya bıraktık. Yeryüzüne attığımız her asfalt, kendi yaratıldığımız öze karşı açtığımız sessiz bir savaştı aslında; biz toprağı örterken kendi nefes borumuzu tıkadığımızı fark edemedik.
*
"Biz" olmanın sıcaklığından "ben" olmanın yalnızlığına, mahalleden siteye savruluşumuz da bu kopuşun bir parçasıydı. Köylerden kentlere göçün hızlandığı, insanın bir "can" olmaktan çıkıp çarkların arasında bir "dişliye" dönüştüğü o buhranlı günlerde kırıldı kalbimiz. Eskiden mahalle en büyük sığınağımızdı. Kapıyı kilitlemeden sokağa çıkılır, anahtar paspasın altına bırakılır, çocuk sokakta bilinmezliğe değil, komşunun şefkatli gözlerine emanet edilirdi. Ne zaman ki "ortak yaşam" yerini bireysel sınırların keskin duvarlarına bıraktı, işte o zaman katılaştık. "Komşu komşunun külüne muhtaçtır" diyen o güzelim bilgelik rafa kalktı; yerine "kimse kimsenin alanına girmesin" soğukluğu geldi. Katlar göğe yükseldikçe aramızdaki mesafeler de uçurumlara dönüştü. Aynı binada alt alta, üst üste yaşayan ama birbirinin sesini, acısını, sevincini bilmeyen yabancılar olduk. Beton, artık sadece binaların değil, kalplerimizin de harcıydı.
*
Oysa bizim kültürümüz, "gölgesinde soluklanılacak bir ulu çınar" inceliği üzerine kuruluydu. Eskiden evler tek ya da iki katlıydı; önünde güneş gören bir avlusu, kenarında mis kokulu bir fesleğeni, bir de dertlerin bölüşüldüğü kapı önü sedirleri vardı. O sedirler mahallenin dert deryası, gönül meclisiydi. Bizim asıl kırılma noktamız; o avluları ve yalın ayak toprağa bastığımız günleri unutup dikey kafeslere sığdırıldığımız an başladı. Balkonların giderek küçüldüğü, pencerelerin gökyüzüne ya da sokağa değil de karşı binanın sağır duvarına baktığı o mimari değişim, ruhumuzun da belini büktü. Paylaşma kültürü yerini istifçiliğe, "tanrı misafiri" sıcaklığı yerini günler öncesinden alınan randevulara bıraktı. Kendi kültürümüzün o engin denizinden çıkıp betondan yapılma daracık havuzlarda boğulduk.
*
Tarih bu topraklarda nice büyük dönüşümlere tanıklık etti elbet; ama 1950’lerden sonra hızlanan o plansız "imar" hamleleri, şehrin hafızasına saplanan birer hançer gibiydi. Gecekondulaşmayla başlayıp yüksek güvenlikli sitelere ve gökdelenlere uzanan bu serüven, yaşanmışlığı olan mahallelerin yıkılıp yerine birbirinin kopyası ruhsuz kutuların dikilmesiyle sürdü. Tarihsel kırılma noktamız çok netti: Şehrin hafızasını silen, mahalle çeşmelerini kurutan, asırlık ağaçları "yol genişletiliyor" bahanesiyle deviren zihniyetin hayatımıza hakim olduğu gündü. Eskiden şehirlerin bir karakteri, sokakların bir hatırası vardı; her sokağa yaşanmışlıktan süzülen anlamlı isimler verilirdi. Şimdi ise sadece soğuk numaralar kaldı elimizde: 5. Sokak, A Blok, Daire 14... Tarih de, hatıralar da betona yenik düştü.
*
Biz ne zaman betonlaştık Komşunun tenceresindeki yemeğin kokusundan rahatsız olmaya başladığımız, çocuğumuzu sokağa salmaya korkup eline soğuk ekranlar tutuşturduğumuz, toprağa dokunmayı "kirlenmek" sayıp asfaltta yürümeyi marifet bildiğimiz gün betonlaştık.
Eskiden evler taştandı, kerpiçtendi ama içindeki yürekler sıcacıktı. Şimdi evlerimiz sapasağlam beton, lakin yüreklerimiz ayaz... Binaları göğe doğru yükselttikçe insanlığımızı alçalttık. Mesele bin katlı yapılar dikmek değilmiş meğer; asıl mesele o devasa duvarların arasında insan kalabilmekmiş. Ve galiba biz, en çok o insanlığı yolda, asfaltta, soğuk betonların arasında düşürüp kaybettik.
Yorum Yazın